کتاب هویت اجتماعی

برگرفته از فصلنامه مطالعات ملی، شماره 26
کتاب «هویت اجتماعی» از جمله آثاری است که در حوزه علوم اجتماعی انتشار یافته است. نویسنده این اثر، ریچارد جنکینز و مترجم آن تورج یاراحمدی می باشد که در سال 1381 از سوی نشر شیرازه در 294 صفحه با شمارگان 200 نسخه انتشار یافته است. جدید بودن محتوای اثر که در سال 1996 به زبان انگلیسی از سوی یکی از معتبرترین ناشرین (راتلج) انتشار یافته است، اهمیت و اعتبار آن را دو چندان می سازد. هم چنین آشنایی نویسنده با مفاهیم متون علوم اجتماعی و ارایه ترجمه سلیس و روان از دیگر مزایای این کتاب است.
ریچارد جنکینز در این اثر از منظر روانشناسی فردی و اجتماعی بحث خود را آغاز می کند و در ادامه، مقوله هویت را از منظر جامعه شناختی مورد بررسی قرار می دهد. نویسنده کتاب هویت اجتماعی بر این اعتقاد است که مؤلفه هایی چون تشابه، تفاوت، رده بندی (سلسله مراتب) و مقاومت، تعین بخش الگوهای هویتی هستند. هویت اجتماعی چارچوبی مشخص جهت آشکار ساختن شباهت ها و تفاوت ها می باشد که از طریق این فرآیند، ارتباط معنادار و مستمر میان افراد امکان پذیر می شود. این چارچوب بندی هویتی در قالب نهادهای دولتی و غیردولتی، اجتماعات، باشگاه ها، باورها، سنت ها و ... تجلی می یابد. به تعبیری: از طریق این مؤلفه ها می توان نوعی «الگوی هویت شناسی واحد» را جهت فهم هویت فردی و اجتماعی عرضه کرد.
فصل اول: شناخت هویت خود
در این فصل جنکینز بیشتر به بعد اجتماعی هویت می پردازد و با نگاهی جامعه شناختی این مفروضه را مورد توجه قرار می دهد که هویت فرد، ساخته اجتماع است.
فصل دوم: نشانه ای از روزگار
در این فصل تلاش شده است تا با نگاهی اجمالی مسأله هویت در نظریات موجود مورد توجه قرار گیرد. از بحث های آنتونی گیدنز درباره تجدد و تشخص(خودشناسی) گرفته تا تأکید پست مدرنیستی بر «تفاوت» و از تلاش های گوناگون فمینیستی برای شالوده شکنی قراردادهای اجتماعی مبتنی بر جنسیت گرفته تا سردرگمی ناشی از احیای ناسیونالیسم و قومیت گرایی به عنوان نیروهای سیاسی مهم. همچنین در این فصل از دگرگونی «هویت» و چگونگی پیدایش هویت های جدید، احیای هویت های قدیم و دگرگون شدن هویت های موجود که از آن به «سیاست جدید هویت» تعبیر می شود نیز مورد توجه قرار گرفته است.(ص11)
فصل سوم: عقل سلیم
این فصل در برگیرنده دو موضوع هویت فردی و هویت اجتماعی می باشد. او چنین فرض می کند که هویت شخصی با هویت اجتماعی تفاوت دارد. با تمایز قایل شدن میان امر فردی با امر اجتماعی، چنین فرض می شود که یکی از دیگری- اگر که واقعی تر نباشد- مهم تر است(ص26)
فصل چهارم: نظریه پردازی درباره هویت اجتماعی
در این فصل به بررسی مفهوم هویت فردی و جمعی پرداخته می شود. از جمله استدلال های اصلی این فصل اینست که جهات مهمی، امر یگانه ی فردی و امر مشترک را می توان چنان فهم کرد که مشابه یکدیگر باشند (اگر دقیقاً با هم یکسان نباشند) (ص33)
فصل پنجم: خویشتن و ذهن
در این فصل با بررسی مفهوم کلمه "self" این طور نتیجه گیری می شود که معنای کلمه «خود»، موازی معنای عمومی هویت است که در آن چهار ویژگی اصلی یعنی شباهت، تفاوت، بازتابی بودن و فرآیندی بودن هویت وجود دارد(صص49 و 50)
فصل ششم: خودهای اجتماعی
در این فصل نحوه ادراک و تعامل درونی و بیرونی فرد در ارتباط با خود و دیگران مورد مداقه قرار می گیرد.
فصل هفتم: ورود به جامعه
در این فصل نحوه تعامل و ارتباط مستمر هویت های منفرد در ارتباط با ساختارهای اجتماعی مورد تحلیل قرار می گیرد.
فصل هشتم: تصویر خود و تصویر اجتماعی
این فصل به این موضوع می پردازد که عامل برونی «دیگران» در دیالکتیک شناسایی فردی، اهمیت بسیار زیادی دارد. در واقع دیگران فقط به این اکتفا نمی کنند که هویت ما را درک کنند. بلکه در عین حال به طور فعالانه ای آن را می سازند.(ص 125)
فصل نهم: گروه ها و رده ها
در این فصل گروه ها و رده ها در ارتباط با نحوه سازمان یافتگی اجتماعی هویت مورد بحث قرار می گیرند.
فصل دهم: سازمان اجتماعی هویت
این فصل به سازمان اجتماعی هویت و نحوه تمایزیابی افراد و اجتماعات از یکدیگر می پردازد.
فصل یازدهم و دوازدهم: شناخت نمادین شابهت- پیش بینی پذیری
در این فصل نحوه شکل گیری ادراکات مشترک اجتماعی مورد بررسی قرار می گیرد.
فصل سیزدهم: نهادینه کردن هویت
در این فصل چگونگی نهادینه شدن هویت و انسجام هویتی مطرح می شود. نهادها جزو لازم ترکیب اجتماعی هویت هستند و افراد با ارجاع به آنها تصمیم گیری می کنند و به رفتار خود جهت می دهند.
فصل چهاردهم: سازمان بخشیدن به هویت
موضوع این فصل سازمان بخشیدن به هویت است. سازمان بخشیدن به هویت را می توان ارجاع به نمادها و نظامی از نشانه های خاص هر جامعه تلقی نمود که هر یک از آن ها، معانی، کنش ها، فرآیندها و رویه های اجتماعی خاصی را مورد تأکید قرار می دهد.
فصل پانزدهم: تخصیص و طبقه بندی
این فصل به نحوه طبقه بندی افراد در چارچوب سازمان های اجتماعی اختصاص دارد. سازمان های مدرن امروزی، خدمات ارتباطی، اطلاعاتی یا هر چیز دیگری را تولید می کنند و در عین حال در سازمان دهی مردم که به روش های خاصی مورد شناسایی قرار می گیرند، مشارکت دارند.
فصل شانزدهم: مدرنیته، عقلانیت و هویت
در این فصل چارچوب شناختی مدرن ارتباط با هویت مورد بحث قرار گرفته است. ارتباط بحث سازمان، ساختار و نظام با بحث هویت در این است که اولا ً بر این نکته تأکید می شود که محدودیت های درونی بر توان سازمان ها و دولت برای تحمیل نوعی رده بندی خاص تأثیرگذار است. دوم آنکه از آن جایی که انسان ها در برابر رده بندی مقاومت می کنند، جلوه مهمی از خویشتن بازتابی آنها در این مواجهه آشکار می شود. از این رو مقاومت خودجوش جمعی، شکل های متفاوتی به خود می گیرد: شورش و اعتراض، اعتصاب، قیام و نافرمانی مسالمت آمیز. که جملگی از هویت های مقاوم هستند.